شاپرک چیست؟ معرفی شبکه الکترونیکی پرداخت کارت

شاپرک چیست؟ آشنایی با رگولاتور شبکه پرداخت کشور

اگر در چرخه اقتصادی کشور فعالیت دارید، حتماً نام «شاپرک» را شنیده‌اید و یا در اس ام اس واریز وجه کارتخوان، عبارت واریز شاپرک را دیده اید. شاپرک مخفف شده “شبکه الکترونیکی پرداخت کارتی” است. این سامانه به عنوان نهاد ناظر بر پرداخت‌های کارتی و شرکت های PSP، نقشی حیاتی در امنیت و پایداری تراکنش‌ها دارد. در این مقاله بر اساس ساختار شبکه پرداخت، به بررسی دقیق سامانه شاپرک می‌پردازیم.

بهترین کارتخوان سیار

1. معرفی و جایگاه قانونی

واژه شاپرک مخفف «شبکه الکترونیکی پرداخت کارت» است. این شرکت به عنوان یک نهاد حاکمیتی و رگولاتور (Regulator)، بازوی اجرایی بانک مرکزی در حوزه پرداخت الکترونیک محسوب می‌شود. تمامی کارت های کشیده شده در دستگاه پوز و یا درگاه پرداخت را تحت عنوان واریزی شاپرک تعجمیعی به حساب پذیرنده واریز میکند. به این صورت که تمی کارت های کشیده شده در یک روز را به صورت تجمیعی و نه به صورت تک تک، پس از کسر کارمزد شاپرک به حساب پذیرنده واریز میکند.

• ماهیت: یک نهاد نظارتی و استانداردساز که واسط میان بانک مرکزی، شبکه بانکی و شرکت‌های ارائه دهنده خدمات پرداخت است.

• تفاوت با شتاب: شبکه «شتاب» زیرساخت تبادل اطلاعات بین‌بانکی است، در حالی که «شاپرک» وظیفه مدیریت، کنترل و نظارت بر ابزارهای پذیرش (کارتخوان و درگاه اینترنتی) و شبکه پرداخت را بر عهده دارد.

دستگاه پوز چیست

2. وظایف و مأموریت‌های نظارتی

شاپرک به عنوان تنظیم‌گر مقررات، وظایف گسترده‌ای را برای استانداردسازی شبکه پرداخت کارتی انجام می‌دهد. شاپرک هم بر شرکت های PSP (شرکت های پرداخت الکترونیک) نظارت دارد و بر شبکه شتاب. شبکه شتاب را با سامانه هاب فناوران به صورت یکپارچه درآورده است. طبق نمودار سازمانی، مهم‌ترین این وظایف عبارتند از:

الف) نظارت فنی و امنیتی

• امنیت شبکه: نظارت شبانه‌روزی بر امنیت تراکنش‌های اینترنتی و کارتی برای حفظ دارایی‌های مردم.

• مدیریت ریسک: پایش مداوم شبکه برای شناسایی و مدیریت ریسک‌های فنی و عملیاتی.

• مدیریت بازار: نظارت بر نحوه خرید، فروش و توزیع دستگاه‌های کارتخوان و درگاه‌های پرداخت.

ب) مجوزها و استانداردها

• اعطای مجوز: بررسی صلاحیت فنی و صدور مجوز فعالیت برای شرکت‌های PSP (شرکت‌های پرداخت الکترونیک) و پرداخت‌یارها.

• تاییدیه تجهیزات: تست و ارائه گواهی استاندارد فنی برای انواع کارتخوان‌های موبایلی و ثابت.

• ثبت پذیرندگان: بررسی نهایی درخواست‌های پذیرندگی و صدور مجوز فعال‌سازی ترمینال‌ها.

ج) سیاست‌گذاری و شفافیت

• تحلیل داده‌ها: استفاده از داده‌های کلان تراکنش‌ها برای کمک به سیاست‌گذاری‌های پولی بانک مرکزی.

• گزارش‌های دوره‌ای: انتشار منظم گزارش‌های اقتصادی (ماهانه و سالانه) جهت شفافیت عملکرد شبکه پرداخت.

• تنظیم مقررات: تدوین قوانین مربوط به کارمزدها و نحوه فعالیت بازیگران صنعت پرداخت.

3. خدمات و امکانات سامانه (shaparak.ir)

وب‌سایت شاپرک به عنوان ویترین خدمات این رگولاتور، سرویس‌های زیرساختی و استعلامی متعددی ارائه می‌دهد:

• معرفی شبکه مجاز: انتشار رسمی لیست شرکت‌های PSP، پرداخت‌یارها و برنامک‌های موبایلی دارای مجوز.

• مدیریت تسویه: نظارت بر فرآیند تسویه حساب‌های مالی بین بانک‌ها و شرکت‌های پرداخت (Clearing).

• استانداردسازی داده‌ها: تعریف و مدیریت کدهای صنف و کدهای شهر برای یکپارچگی اطلاعات تراکنش‌ها.

• سرویس‌های نوین: مدیریت تراکنش‌های موبایلی (کیف پول دیجیتال) و بسترسازی برای خدمات کارت به کارت اینترنتی.

• گزارش‌گیری: ارائه ابزارهای گزارش‌گیری و اطلاعات آماری دقیق به ذینفعان.

• واریز تجمیعی: واریز تجمیعی کارت های کشیده شده در کارتخوان و یا درگاه پرداخت به حساب پذیرنده.

4. احراز هویت و فرآیندهای ثبت

یکی از ارکان اصلی نظارت شاپرک، اطمینان از هویت کاربران شبکه پرداخت است:

• تطابق هویت (شاهکار): اجرای قوانین سخت‌گیرانه احراز هویت؛ به این صورت که کد ملی متقاضی درگاه یا کارتخوان باید حتماً با مالک شماره موبایل اعلامی تطابق داشته باشد.

• پشتیبانی تراکنش‌ها: ارائه مکانیزمی برای پیگیری مغایرت‌های تراکنش و بررسی علل تراکنش‌های ناموفق.

• نحوه ثبت: نظارت بر فرآیند صحیح ثبت اطلاعات پذیرندگان در سامانه جامع.

5. سیستم و سامانه های شاپرک

شاه‌راه اصلی: سوئیچ مرکزی (Core Switch)

این سامانه قدیمی‌ترین و حیاتی‌ترین محصول شاپرک است (متولد ۹۱) که عملاً ستون فقرات پرداخت‌های کارتی ایران محسوب می‌شود. تصور کنید روزانه بیش از ۱۰۰ میلیون تراکنش در کشور انجام می‌شود؛ وظیفه این سوئیچ این است که مثل یک پلیس راهور دقیق، این ترافیک عظیم را مدیریت کند. نکته مهمش اینجاست که برای امنیت بیشتر، اجازه نمی‌دهد شرکت‌های پرداخت (PSP) مستقیماً به بانک‌ها وصل شوند. تمام درخواست‌ها اول به اینجا می‌آیند، پردازش می‌شوند و بعد تسویه حساب‌ها انجام می‌شود. پایداری ۹۹.۹۹ درصدی این سیستم باعث شده ما کمتر شاهد قطعی سراسری در خرید‌های کارتی باشیم.

اتاق فرمان هویت: سامانه جامع پذیرندگان

از سال ۹۵، شاپرک تصمیم گرفت که “کیستی” و “چیستی” فروشندگان را زیر ذره‌بین ببرد. این سامانه دقیقاً همین کار را می‌کند: پالایش و اعتبارسنجی فروشندگان. دیگر خبری از ثبت دستی و خطاهای انسانی نیست. هر کسی که بخواهد درگاه پرداخت یا کارت‌خوان بگیرد، اطلاعاتش (هویت، صنف، آدرس و…) به صورت برخط در این سامانه چک می‌شود. این سامانه باعث شده تا هم ارائه خدمات سریع‌تر شود و هم جلوی پذیرندگان صوری یا اطلاعات ناقص گرفته شود.

هاب نوآوری و اپلیکیشن‌ها: سامانه تابش

این جذاب‌ترین بخش برای کاربران امروزی است. اگر با اپلیکیشن‌های موبایلی (مثل آپ، ۷۸۰ و…) کارت‌به‌کارت می‌کنید یا چک صیادی ثبت می‌کنید، در واقع دارید از بستر تابش استفاده می‌کنید. این سامانه که سال ۹۷ راه افتاد، پل ارتباطی بین “فین‌تک‌ها” (اپلیکیشن‌های مالی) و شبکه بانکی است. هنر اصلی تابش امنیت است؛ با استفاده از فناوری‌های پیچیده (مثل توکنایز کردن)، کاری می‌کند که شماره کارت و اطلاعات حساس شما مستقیماً در دسترس اپلیکیشن‌ها قرار نگیرد. همچنین سرویس‌های “شاهکار” (تطبیق کد ملی و موبایل) برای احراز هویت در همین بستر انجام می‌شود.

پایان هرج و مرج در اتصال ها در گذشته، اگر یک اپلیکیشن پرداخت (مثل آپ، ۷۸۰ و…) می خواست سرویس کارت به کارت یا خدمات بانکی بدهد، باید می رفت و دانه دانه با بانک ها قرارداد می بست و به سیستم آنها وصل می شد. این کار هم امنیت را پایین می آورد و هم انحصار ایجاد می کرد. «هاب فناوران مالی» آمد وسط و گفت: «لازم نیست با همه بانک ها طرف شوید؛ شما فقط به من وصل شوید، من شما را به تمام شبکه بانکی وصل می کنم.»

پیشخوان شخصی فروشندگان: شاپرک من

جدیدترین محصول (سال ۱۴۰۱) که برای احترام به حقوق پذیرندگان (مغازه‌داران و صاحبان کسب‌وکارهای آنلاین) ساخته شده است. تا قبل از این، فروشندگان دید دقیقی به وضعیت کلی کارت‌خوان‌هایشان نداشتند. اما حالا «شاپرک من» مثل یک حسابدار شخصی عمل می‌کند. فروشنده وارد سامانه می‌شود و می‌تواند ببیند دقیقاً چه تعداد کارت‌خوان به نامش است، دیروز چقدر فروش داشته، چقدر کارمزد کسر شده و اگر مشکلی داشت همان‌جا شکایتش را ثبت کند. این سامانه ابزاری برای شفافیت مالی صاحبان کسب‌وکار است.

بادیگارد نامرئی: خدمات امنیت سایبری

شاید ندانید اما شاپرک یک مرکز عملیات امنیت بسیار پیشرفته دارد که ۲۴ ساعته مشغول رصد است. کار این بخش این است که نگذارد هکرها به پول مردم دست درازی کنند.

• تیم قرمز و شکار باگ: آنها تیم هایی دارند که نقش دشمن فرضی را بازی می کنند (تیم قرمز) و سعی می کنند به سیستم نفوذ کنند تا قبل از هکرها، ضعف ها را پیدا کنند.

• جنگ با فیشینگ: شناسایی درگاه های جعلی و سایت های کلاهبرداری که قصد دزدی اطلاعات کارت شما را دارند، در این بخش انجام می شود.

• امنیت کارتخوان ها: حتی دستگاه های کارتخوانی که در مغازه ها می بینید، باید از فیلترهای امنیتی این بخش رد شوند تا مطمئن شوند کسی در آنها دستکاری سخت افزاری نکرده است.

داور سخت گیر: خدمات نظارتی و حاکمیتی

شاپرک فقط یک شرکت فنی نیست، بلکه بازوی اجرایی بانک مرکزی است و مثل یک داور وسط زمین، سوت می زند و خطا می گیرد:

• ممیزی شرکت های پرداخت: شرکت های PSP (همان هایی که دستگاه پوز می دهند) و پرداخت یارها (که درگاه واسط می دهند) باید صدها قانون سخت گیرانه را رعایت کنند. شاپرک مدام آنها را چک می کند.

• سامانه صیاد و مالیات: اتصال کارتخوان ها به پرونده مالیاتی و اجرای قانون پایانه های فروشگاهی کار این بخش بوده است تا جلوی فرار مالیاتی گرفته شود.

• مبارزه با قمار و پولشویی: شاپرک با استفاده از هوش مصنوعی و رصد تراکنش ها، درگاه هایی که برای سایت های شرط بندی یا پولشویی استفاده می شوند را شناسایی و مسدود می کند.

• نظام کارمزد جدید: همین سیستمی که اخیرا تغییر کرد و نحوه محاسبه کارمزدها را عوض کرد تا به استانداردهای جهانی نزدیک شود، توسط این بخش مدیریت می شود.

معمار آینده: پروژه های زیرساختی و ملی

این بخش مربوط به کارهای بزرگ و آینده نگرانه است که شاید الان تاثیرش را نبینید اما ریل گذاری برای آینده است:

• شاپرک ۲ و کهربا: یک آپدیت عظیم برای هسته اصلی شبکه پرداخت که امکانات جدیدی مثل «کیف پول» و تراکنش های جدید را ممکن می کند.

• ریال دیجیتال: آماده سازی زیرساخت برای پول دیجیتالی ملی که جایگزین اسکناس می شود.

• پروژه های ملی: کارهایی مثل کارت سوخت، ثبت نام کارتخوان کالابرگ و هدفمندی یارانه نان که تراکنش هایش روی بستر شاپرک انجام می شود.

• استاندارد امنیتی PCI 4: مهاجرت به جدیدترین استاندارد امنیتی دنیا برای اینکه خیالمان از بابت نشت اطلاعات راحت تر باشد.

مدرسه و شتاب دهنده: شاپرک پلاس

این جدیدترین و متفاوت ترین خدمت شاپرک است. شاپرک پلاس می خواهد فضای خشکی که معمولا در سیستم های بانکی هست را بشکند.

• نوآوری و آموزش: هدفش برگزاری رویداد، بوت کمپ و دوره های آموزشی است تا آدم های متخصص تربیت کند.

• حمایت از فین تک ها: قرار است به استارتاپ ها و شرکت های نوآور کمک کند تا راحت تر بتوانند در این اکوسیستم فعالیت کنند و ایده های جدید بدهند.

نتیجه‌گیری

شاپرک به عنوان چشم بینای بانک مرکزی، با ایجاد قوانین و استانداردهای فنی، بستری امن و یکپارچه را فراهم کرده است تا تمامی پرداخت‌های الکترونیک کشور در مسیری مشخص و تحت نظارت دقیق انجام شوند.

سوالات متداول

1. کارمزد شاپرک چیست؟
   شاپرک بابت هر کارتی که در دستگاه کارتخوان کشیده میشود، مبلغی را به عنوان کارمزد کسر کرده و باقی را به حساب پذیرنده واریز میکند.
2. مجموع واریز شاپرک چیست؟
   ممکن است در روز 10 تا کارت در کارتخوان کشده  باشد که روز بعد به حساب پذیرنده واریز میشود. به جمع کل این مبلغ ها و واربز آن به حساب پذیرنده مجموع واریز شاپرک میگویند.
3. شاپرک تجمیعی چیست؟
   شاپرک برای واریز مبلغ کارت های کشیده شده به حساب پذیرنده، دونه دونه هر تراکنش را واریز نمیکند و به صورت تجمعی این کار انجام میشود که به آن واریز شاپرک تجمیعی میگوبند. و در صورت حساب بانک ها با این نام درج شده است.
4. هاب فناوران مالی شاپرک چیست؟
   هاب فناوران مالی شاپرک در واقع همان سامانه ای است که با نام تجاری «تابش» شناخته می شود. اگر بخواهم خیلی ساده و خودمانی توضیح دهم که این هاب چه کاری انجام می دهد، باید بگویم این سامانه «پُل ارتباطی امن بین اپلیکیشن های پرداخت (فین تک ها) و شبکه بانکی کشور» است.
5. درصد هزینه کرد در درگاه شاپرک چیست؟
   درصد هزینه کرد در درگاه شاپرک به عنوان کارمزد شاپرک هم شناخته میشود، درصد پولی است که شاپرک بعنوان کارمزد برای انجام تراکنش از دارندگان کارتخوان و یا درگاه پرداخت کسر میکند و سپس مبلغ تراکنش های انجام شده را به حساب پذیرنده واریز میکنم.